Artykuł

Ile właściwie waży stal?

W artykule staram się wyjaśnić, że ciężar właściwy stali, szczególnie stali narzędziowej to nie pojęcie abstrakcyjne, ale posiadające wartość często bardzo wymierną – w pieniądzu. Przeliczanie wagi różnych gatunków według „współczynnika” może być przyczyną rozczarowań i strat.

W mojej praktyce handlu stalą często spotykam się z dość „radosnym” podejściem do jej ciężaru. Jest duża grupa fachowców, wyjadaczy, którzy biorą miarkę, mierzą klocek, mnożą „razy 8” i waga gotowa. Jednak sugerowałbym takie rozwiązania w zakresie sprawdzenia czy wózek widłowy coś udźwignie, czy paleta, uchwyt, stół obrabiarki wytrzyma. Do rozliczeń handlowych taka praktyka dopuszczalna jest przy sprzedaży stali spawalnej i ewentualnie w mniej cywilizowanych krajach. Na zasadzie: „…jak Kalemu ukraść krowa to źle, jak Kali ukraść krowa, to dobrze”. Tylko stal o niewielkiej zawartości dodatków stopowych ma ciężar właściwy zbliżony do 7,86 kg/dm3. Gęstość innych stali stopowych, różni się od tej średniej wartości. Postanowiłem zebrać w tabelę ciężary właściwe częściej spotykanych stali, aby ułatwić stosowanie przelicznika. Do rozliczeń handlowych proszę jednak stosować wagi, najlepiej legalizowane - jak przewiduje ustawa.

Dlaczego waga, a nie miara? Bo dokładność pomiaru metrówką, taśmą itp. też bywa różna. A suwmiarką blachy się nie zmierzy, tzn. można – ale grubość brzegu blachy, ale już nie środka arkusza. Grubość blach czy prętów różni się od nominalnej, z reguły w górę, do tego dochodzi ewentualny naddatek na obróbkę, krzywizny, falistości. Pręty okrągłe potrafią być owalne i mieć skośnie ucięte końce. Szybciej jest położyć element na wadze i odczytać wynik niż mierzyć i przeliczać. Jest jeszcze jedna uwaga, ale tym razem w kwestii wag. Waga waży z dokładnością do ułamka procenta zakresu. Ilości dekagramowe, czyli ułamki kilograma można ważyć na wagach o nośności do 10 – 50 kg. Większe wagi, te do tony udźwigu mają dokładność do 0,5 kg. Tym samym bezwzględna dokładność (ta wyrażona w kg) maleje wraz ze wzrostem ważonego ciężaru. Waga w hucie, ważąca ciężary do 50 t, nie pokaże wiarygodnie ilości kilogramowych.

Wracając do ciężarów właściwych materiałów narzędziowych - w tabeli 1 są zebrane gęstości popularnych stali i stopów aluminium, stopów miedzi. Są to wartości, powtórzę raz jeszcze teoretyczne, uśrednione z danych producentów stali w Europie, ale może będą Państwu pomocne przy prostych oszacowaniach.

Dlaczego piszę, że zebrane dane są uśrednione? Bo różni producenci operują nawet w tym samym gatunku różnymi składami chemicznymi (są pola tolerancji). Do tego dochodzi sam proces produkcji i końcowej przeróbki plastycznej (ciągnione, walcowane, kute lub prasowane pręty). Zatem tabelę 1 używamy do orientacji w temacie, do rozliczeń – używamy wag. Ciekaw jestem, jaki procent klientów, wybierając dostawcę towaru według najniższej ceny za kg, faktycznie weryfikuje ilość towaru jaka pojawiła się w magazynie. Bo można mieć najniższą cenę na papierze, ale potem najbardziej gęste pręty na świecie i wyjść na swoje. Zadanie z klasy II SP mówi co jest cięższe – kilogram stali czy kilogram pierza. No to upuście sobie raczej kilo pierza niż żelaza na stopę!

Podsumowując: ciężar właściwy stali obniża zawartość chromu (jego ciężar właściwy 6,6 g/cm3) powyżej ilości kilku procent masy w stopie, a podwyższa już 2 -3 % zawartość wolframu (jego ciężar właściwy to 19,1 g/cm3). Chrom w dużej ilości zawierają stale 4H13, 1.2316, 1.2083, NC10 czy NC11LV (1.2379), a wolfram zawierają stale typu NZ (np. 1.2550) i szybkotnące. Zawartość ołowiu, choć to metal bardzo ciężki np. w stalach automatowych nie wpływa na zmianę ciężaru właściwego od średniego, bo ołowiu w stalach automatowych jest ułamek procenta wagi (np. 0,2 – 0,36% w 1.0722). Zatem stosujmy miarę do „zgrubnych” przeliczeń wagi czy kosztów, w obliczeniach dotyczących stali konstrukcyjnych. Gdy w grę wchodzą już prawdziwe pieniądze, pracujemy w różnych materiałach, stosujmy legalizowane wagi pomiarowe do określania wartości elementów zlecenia.

Robert Dyrda